“Her yıl yeniden görününce ucu, güzün soluk kentinin, otururlar, iyice kurutulmuş çam tahtalarından günlerce rendeleyerek sağlam, geçmeleri sıkı bir tabut yaparlardı. Geçen mevsimlerin ölüsünü koymak için” diye yazmış Onat Kutlar, ‘Bahar İsyancıdır’da.




Duvarlardan her gün bir sayfasını kopardığımız takvimler eksildiği için, günlerin nasıl sessizce geçip gittiğini fark edemiyoruz pek eskisi gibi. o bir tür illüzyondu, şimdi de başka bir illüzyonun içindeyiz. Bir şeyin geçip gittiği yok aslında, akan ne kadar ırmak varsa zihnimizin içinde. Orada akıp duran biziz. Ve bizimle birlikte diğer insanlar, bizimkiyle birlikte onların hayatları, mevsimler, sevdalar, nefretler, sevinçler ve kederler… Bütün bunlar filmin konusuna bizi inandırıyor. Kendi filmimizi izleyip duruyoruz sürekli zihnimizde. Herkes bizim gibi ve herkesin filmi farklı. Dolayısıyla hayat dediğimizde her birimiz birbirinden farklı şeyleri kastediyor, söylediklerimizin içini kendi içimizdeki hikayeyle dolduruyoruz. O bizim bildiğimiz, inandığımız, öyle olduğuna kandığımız hikaye. Herkesin hikayesi başka… İçine kollektiflik kattığımız bütün cümleler yanıltıcı, biz derken muhal bir şeyden bahsediyoruz aslında. Herkesin ‘biz’i de birbirinden farklı… Bugün hâlâ, dünyadan gelip geçen milyonlarca insanın hayat diye anlattıkları şeyden farklı şeyler anlatabiliyor oluşumuzun altında bu ‘başka’lık yatıyor. Her ne kadar tersine inandırmaya çalışıyor olsak da kendimizi; her ne kadar üstümüze örtebilmek için hepimizin ayrı bir ucundan çekiştirdiğimiz devasa bir yorgan gibi görmek istesek de onu, hayat bizim için sadece bizim gördüğümüz gibi. Yaşıyor ve sonsuz sayıdaki hikayeye kendi başkalığımızı katıyoruz. Asıl hayat, bu sonsuz sayıdaki hikayenin bir kilimin düğümleri gibi birbirini tamamlaması ile oluşuyor.

“Benim gördüğümü sen de görüyor musun?” dedi oturan merakla ayaktakine. “Hayır” diye cevapladı onu ayaktaki, “ben sadece kendi gördüğümü görüyorum.”

Ben bahçedeki mor menekşeleri görüyorum ya sen ?


Karşıdan bakınca bütün noktalar birbirine benzer; ancak ne onlarla biten cümleler aynıdır ne onlardan sonra başlayan cümleler… Burada önemli olan nokta ise şu; çekilip daha da uzaktan baktığımızda ya da çok uzaklık kalmayacak kadar yakından baktığımızda bütün bu cümlelerin hepsi aslında tek bir nokta! Bir anın içinde, başlaması ve bitmesi hiç durmayan tek bir nokta!

Başkasını anlayabilmek için pek gayret göstermiyor artık kimse. Oysa unutuyoruz, bunların hepsi kendini bilmektir.

Jack Kerouac’ın efsaneleşen kitabı ‘Yolda’dan küçük ve büyük sorular: “Ben düşünmekten yoruldum, benim yerime de düşünür müsün? Benim yerime ilgilenir misin insanlarla, yalanla, ihanetle, yalnızlıkla? Geceleri birdenbire bastıran sağanak yağışlı korkuları alır mısın yamacımdan? Gündüz gözüyle sevemiyorum kimseyi. Yüreğimdeki bu düğümü çözebilir misin?”

Anlamak dediğimiz şeyi, ortada durmakta olan bütüncül anlamla irtibata geçebildiğimizde gerçekleştiririz. O da kendi miktarımızca… Olmayan bir şeyi bulup çıkarmak gibi bir kabiliyetimiz yok ve hiç de olmadı.




“Başkası diye bir şey yok, onu kendine bir ‘ben’ icat edebilmek için türetiyorsun!” dedi yaşlı bilge. “Ama…” diyecek oldum… Gözlerini yüzüme çevirdi, “İşte o ‘ama’ dünyadır” dedi gülümseyerek.

Bir çok yüzümüz var. Çok kısa bir zaman içinde bir yüzden başka bir yüze geçebiliyoruz. Sonradan geçtiğimiz yüzümüz bir önceki yüzümüzden tamamen farklı, adeta onu tekzip eder nitelikte… Bir halimiz, bir başka halimizle çelişiyor. Bütünlüğümüz yok; birbiriyle ilgili ve ilgisiz parçaların bir araya gelmesinden oluşan bir karmaşanın fotoğrafı gibiyiz. Karakterlerimiz kırılgan; bir öyle, bir böyleyiz. Bazen, hem öyle hem böyleyiz. Savruluyoruz; sadece her şeyi önüne katıp götüren fırtınalar ya da kuvvetli rüzgarlar değil, küçük esintiler de oradan oraya savuruyor bizi. Bizi bir yerde sabit tutan, sağlam tutan, ayakta tutan ve kavi kılan bir temelimiz, üstünde güvenle yükselebileceğimiz bir kaidemiz de yok görünüşe göre. Bir çok yüzümüz var ve aslında bu bir yazamaz olmadığını ispat ediyor. Bir çok halimiz var ve bu bir halde istikrarımız olmadığını gösteriyor. Dolayısıyla belli bir şey değiliz; her şeyi bir arada olmaya çalışan bir parçalanmanın keder verici numuneleriyiz.





Hiçbir yerde kök salacak kadar kalamıyorsan, rüzgara kapılan bir çalı gibi oradan oraya sürükleneceksin, hayat böyle!

“Bir öyle, bir böylesin. Seni tanıyamıyorum” dedi kadın. “Her şey o kadar hızlı oluyor ki artık hiç bir yerde duramıyorum” dedi adam.




Herkesin bir rengi olmalıydı. Herkesin kendine özgü kelimeleri… Herkes kendine özgü bir şekilde gülümsemeliydi. Hüzün herkesin yüzüne farklı yakışmalıydı. Herkes kendine ayrılan yeri doldurmalıydı. Her insan her ırmak gibi kendi yatağında akmalıydı. Hiçbirimiz kendimize özgü değiliz artık, zevksiz bir kolaj gibiyiz.

“Nasıl ki en mutlu ülke az ya da çok ithalat yapması gerekmeyen ülke ise, iç zenginliği kendine yeten ve eğlenmek için dışarıdan az ya da çok bir şeye ihtiyaç duymayan insan da en mutlu insandır. Dışarıdan alınan mal pahalıya mal olur; bağımlılık yapar ve tehlike getirir; bıkkınlığa neden olur ve en sonunda, yerli toprağın ürünlerinin kötü bir ikamesidir” diyor ‘Yaşam Bilgeliği Üzerine Aforizmalar’da Arthur Schopenhauer.

Yüzünüzü bir an başka tarafa çevirdiğinizde bir daha yerinde bulamadığınız bir dünyada yaşıyoruz.

Bir de şunu düşünün; ait olduğu kelimeyi kovalamaktan bitap düşen anlam ne hisseder?

“Eşyalar, insanlar, sevgiler, saygılar, gözyaşları, gülücükler kaçıyor bizden. Yahut biz onlardan uzaklaşıyoruz. Tek başımıza kaldığımız ekran başında sürekli zaplıyoruz. Sürekli zap. Sürekli zap bizi bir süratli arabaya atıyor. Gazlayıp kayboluyoruz. Eşyalardan, hatıralardan, arkadaşlardan, birlikte kotarılan herşeyden uzakta ama yine meyus, yine tatminsiz, yine sıkıntıyla bekliyoruz” diye yazmış sevgili Mustafa Kutlu üstadımız, selam olsun.




Hiçbir şeyde kanaat kılamayan bir hayat, zinciri atmış bir bisiklette dere tepe pedal çevirmeye benziyor.

Bir anda dünyanın dönüşünü durdurmaya gücümüz yetse, ortaya çıkan o dağınık manzara içinde aslında hiç kimsenin kendine ait bir yeri olmadığını göreceğiz.

Bir yandan dünyanın yörüngesinde döndüğü halde, kendi yörüngesini hiçbir zaman kaybetmeyen insanlar da var.

“Dün kimdin, bugün kimsin, yarın kim olacaksın” dedi meczup, “arasan kendini nerede bulacaksın!”

Çok tekrar edildiği, çok karşımıza çıktığı için ezberimize aldığımız, gerçek sandığımız, dolaşımına kandığımız yargı cümleleri, söz kalıpları var. Bir zaman sonra bunları duya söyleye kendi düşüncelerimiz sanmaya başlıyoruz. Halbuki bu ezberleri edinmek için bir iki dakika bile o lakırdılar üstünde düşünmüşlüğümüz yok. Yani bir şeyleri düşüncemiz diye alıyor, kullanıyor, etrafa satıyor, tafrasını yapıyoruz ama aslında onlar bizin düşündüğümüz şeyler değil, aşırı tekrarın illüzyonuna kapılarak düşüncemiz sandığımız şeyler! Bizler, hepimiz değilse de büyük kısmımız, dışarıdan alıp üstümüze takıp takıştırdığımız bu edinilmiş yargı cümleleri ve söz kalıplarının papağanı, bölge bayii, aksi sedası olarak ortalıkta dolaşıyor, gerçek fikirlerin seslerini duyurması gereken insani muhitleri bu kuru gürültüyle dolduruyor, işgal ediyoruz.




“Neden burada bu kadar hareketsiz duruyorsun?” diye sordular. Yerinden hiç kıpırdamadan, “Düşünceler gelip zihnimde rahat etsinler, istedikleri kadar demlenebilsinler diye” cevabını verdi usulca.

Rainer Maria Rilke ‘Genç Bir Şaire Mektuplar’ kitabında düşüncenin nasıl ve nerede demlenmesi gerektiğine dair çok değerli bir şey söylüyor: “İnsanın, her izlenimin ve her duygu tohumunun tamamen içinde, karanlıkta, söylenemez olanda, bilinçdışında, kendi aklıyla erişemeyeceği alanda tamamlanmasına izin vermesi ve derin bir itaat ve sabırla yeni bir açıklığın doğacağı saati beklemesi gerekir.”




Bir yolda yürürken köşeyi dönünce neyle karşılaşacağını bilmiyorsun ama her hadisenin nereden gelip nereye gittiğini bildiğine kendini kolayca inandırmışsın. Benden duymuş olma ama işi bilenler buna zihin körleşmesi diyor.

“Ben eskiden düşüncelerin seslerini duyabiliyordum,” dedi tuhaf kılıklı bilge, “şimdi sanki her yere derin bir sessizlik hâkim!”

Merak bilgi taşıtının ön tekerleğidir. Ön tekerlek yürümezse arka tekerlekler sadece patinaj çeker. Merakını yitiren yerinde saymaya kendini mahkûm eder.




Kırk yıldır kafasında gezdirdiği bir sorunun cevabını dört dakikada bulmak istiyor kimi insanlar!

Rilke aynı kitabında, cevapları hemen şimdi bedelsiz olarak elde etmeyi isteyenlere asıl olanın bundan daha başka bir yerde aranması gerektiğini söylüyor: “Şimdi cevapları, henüz onları yaşayacak durumda olmadığınız için size verilemeyecek olan cevapları aramayı bırakın. Mesele, her şeyi yaşamaktır. Şimdi soruları yaşayın. Belki sonra gitgide, farkında olmadan, uzaklarda bir gün cevabın içine doğru yaşarsınız.”

Kırk yıldır kafasında gezdirdiği sorunun cevabını senden dört dakikada almak istiyor kimi insanlar!

“Biliyor musun, delikanlılık yıllarımda işitip defterime not aldığım bir cümlenin ne anlama geldiğini yaşlanmanın eşiğindeki bir adam olarak ancak bugün idrak ettim” dedi bankta oturanlardan biri. “Acelen neydi?” diye sordu gülerek diğeri.

Anlamın acelesi yoktur, ağır adımlarla ilerler çoğu zaman. Hızlı yürümeyi alışkanlık edinenler bu yüzden onun farkına varmaz, yanından geçip giderler.




Bir kenarda oturup kara kara düşünen kederli bir kelime görürseniz, telaşla oradan oraya koştururken anlamını düşürüp kaybettiğine rahatlıkla hükmedebilirsiniz!

“Akşamın yeterince demlendiyse artık şu çayımızı içelim!” diye seslendi kadın, balkonda sessizce oturmakta olan kocasına.

Birden durdu ve “Bu yaptığınız patırtı büyük düşüncesizlik!” diye bağırdı dünya, üstünde anlamsızca kıpraşaduran milyarlarca insana.

Kendimizden öteye geçmek, insanları tanımak, onları kendi gizleri içinde arayıp bulmak, derinliklerine dalmak, onlarla anlamın engin ülkesinde buluşmak, bilişmek, duygularda, inceliklerde, güzelliklerde, hüzünlerde rastlaşmak… Kendimizden başkasına dönüp bakmayarak, onların başkalıklarında hiç konaklamadan, anlamayı, tanımayı, öğrenmeyi hiç denemeden öylece geçip giderek insanlık boyutunda sonsuz çeşitlilikle tezahür ve tecelli eden ilahi sanata nazar-ı dikkatimizi kapatmış oluyoruz. Bu herhalde bir insan için yaşayabileceği en dramatik idrak yoksulluğu ve en acınası mana yoksunluğudur.




“Ben insanları sevemiyorum, bunu istiyorum ama nasıl yapacağımı bilemiyorum” diye dert yandı oturan. “Belki de kendinden başlamalısın!” dedi ayaktaki.

Bir insanın içine bakmak, derinliklerine akmak, içinin kırlarında yürüyüşlere çıkmak, dağlarını, tepelerini temaşa etmek, dalga olup kıyılarına vurmak, kuş olup maviliklerinde uçmak, gözyaşı olup gözlerinden süzülmek, ahı olup sesinde yankılanmak… Dost olmak, dost bulmaktır. Fehmi Gemuhluoğlu merhum, “Dost, gözüne hissettirmeden gözyaşını silendir” dermiş. Muhtemel ki daha iyi anlatılamaz ama ondan mülhem biz de şunu ekleyelim: Dost, biri bir yerlere dalıp gittiğinde hiç düşünmeden onun peşinden gidebilendir.




“Eğer bizi birbirimize bağlayan ve sahip olduğumuz gayri maddi bağları görebilseydik, insanlar bize yepyeni ve tuhaf karakterlerle görünürlerdi. Bazıları derilerinin yüzeylerini ancak aşar, bazıları da bir bankanın kasasına, başka ferdin üreme organlarına, yiyeceklere, içeceklere, bir köpeğe, bir eve, sanat eşyalarına doğru uzanırdı. Diğer bir kısmı da sonsuz gibi görünürdü. Sayısız kollarla uzanır, aile fertlerine, dostlar grubuna, eski bir eve, doğdukları ülkenin dağlarına semalarına doğru giderlerdi” diyor Alexis Carrel, ‘İnsan Denen Meçhul’ kitabında.

Büyük fotoğrafı elbette görelim ama o fotoğrafın piksellerden oluştuğunu da unutmayalım. Her şeye tek tek bakabilme kabiliyetini yeniden kazanabilmemiz lazım. Her şeyi hem kendi hakikati içinde görebilmemiz hem külli hakikat içindeki manasıyla idrak edebilmemiz lazım. Bunu vakit kaybı gibi görmekten vazgeçmemiz lazım. Her şeye tek tek bakmadan, her şeyi kendi hakikati içinde idrak etmeden muhabbete eremez, aşkla dolup taşamaz, alemi süsleyen ilahî tezyinatın sırrına eremeyiz.

Hermann Hesse’nin ‘Siddhartha’sından derin satırlar: “Arınmış olmak, susamalardan arınmış, istemelerden arınmış, düşlerden, sevinçlerden, acılardan arınmış. Ölerek kendinden kurtulmak, ben olmaktan çıkmak, boşalmış bir yürekle dinginliğe kavuşmak, benliksiz düşünmelerle mucizelere kapıları açmak, işte buydu onun hedefi. Ben tümüyle saf dışı bırakılıp öldürüldü mü, gönüldeki tüm tutku ve dürtülerin sesleri kısıldı mı, işte o zaman gözlerini açacaktı en son şey, varlıktaki artık Ben olmayan öz, o büyük giz.”



Madem ki bu zamanın insanı kendini bu kadar hakikatsiz kalmış hissediyor, o vakit duymadıklarına, görmediklerine, farkına ve ayırdına varmadıklarına dönüp bir baksın! Ne kaçırdığının muhasebesini samimiyetle yapsın! Çünkü, hakikat her kapıyı mutlaka çalar, kimi evdedir kapıyı açar, kimi evde yoktur açamaz!

“Aynaya bak!” dedi meczup, “Aynada kendine bak! Aynadan kendine bak!”

Takıntıya varan bir şekilde hiç durmadan eşyalarını düzenleyenler, bir türlü istedikleri gibi düzene sokamadıkları hayatlarının seğirmesini mi yaşıyor?




Bazen kendini kederli bir şarkının nakaratında o şarkıyla birlikte tekrar edip duruyormuş gibi hissediyor insan!

Neşeli günler var, kederli günler var, bir de daha çok içinde hangi duyguları barındırdığının farkında olmadığımız günler var.




Değil her döneminde, her anında bile aynı kişi olmayan ‘insan’ için cüretkar genellemelerle dolu ne çok lüzumsuz cümle kuruyoruz!

“Çocukluk dikeydir. Yukarıya doğru büyürsün, boyun bahçedeki güllerinki kadardır, herkes sana her yıl ne kadar büyüdüğünü tekrar edip durur, baban seni havaya kaldırır, parmak uçlarında yükselirsin, her şey kıpır kıpır hayat ve hareket doludur, yatmak istemezsin, ancak zorla yatarsın. Yaşlılık yataydır. Azıcık dinlenelim, öğleden sonra uzanalım, kanepeye şöyle bir uzanacağım sadece, çünkü belim… Yaşlılık uzun süreli, belki de sonsuz bir yataylığa alışmaktır” diyor ‘Bahçıvan ve Ölüm’ kitabında Georgi Gospodinov.

Bazen her şeyi bir kenara bırakıp bir salıncakta sallanmayı, uzaklara dalıp gitmeyi, esintilerin ağaç yapraklarıyla birlikte söylediği şarkılara kulak vermeyi, kâğıdın üstüne bir şeyler karalamayı, içimizin patikalarında küçük bir yürüyüşe çıkmayı, bulutların gökyüzüne o güne özel boyadıkları tabloları izlemeyi seçerek bile dünyanın uzun, katı, buyurgan cümlelerinden birine hayat dolu bir virgül koyabilir insan.




“Ne düşünüyorsun?” dedi dalıp giden dostuna. Dostu gülümseyerek ona baktı ve şöyle cevapladı sorusunu: “Zihnime düşen ilk şeyi… Ve sonrakini… Ve sonrakini…”

Günlerin getirdiği şeyleri biriktirerek yaşadığımızı düşünüyoruz genellikle. Oysa günlerin götürdükleriyle eksilerek yaşamıyor muyuz daha çok?

Dino Buzzati’nin meşhur kitabı ‘Tatar Çölü’nden eksilmişliğe dair bir alıntı: “Belki de şu anda, annesi onun odasında bir ileri bir geri dolaşıyor o terk ettiği odada, bir çekmeceyi açıyor, bazı eski giysilerini, kitaplarını, yazı masasını yerleştiriyordu; tüm bunları birçok kez toplamıştı annesi, ama şimdi böyle yapmakla, oğlunun yaşayan varlığına kavuşur gibi oluyordu, sanki, her zamanki gibi, yemekten önce eve dönecekti…”




Sevdiklerimizin ne zaman daha çok farkında olabiliriz? Yanımızda olduklarında mı? Artık olmadıklarında mı?

Hayatın hep düz bir çizgide ilerlediğini düşünüyoruz, muhtemel ki böyle düşünmeyi kendimiz için biraz daha güvenli buluyoruz. Oysa o çizgi defalarca kırılıyor ve hayatımız farkedilmesi zor biçimde yön değiştirip duruyor.

İçinde dolaşırken dışında gittiği istikametinin tam tersine doğru yürüyen insanlar da var.

Hepimiz nereye doğru gideceğini, nereye varacağını, ne anlama geleceğini bilemeyen cümlelerin garip özneleriyiz.

“Görüşürüz” dedi veda eden. “Görüşür müyüz?” diye sordu geride kalan. Bir dalın ucundaki iki kuru yapraktılar bu sözler söylenmeden önce. Biri aşağılara doğru süzülürken, diğeri belli ki bir süre daha dalda kalacak, düşeceği günü bekleyecekti.

“Bir hayatın mı var sandın?” diye mırıldandı kendi kendine meczup, “Nefes aldın, bir hayat… Nefes verdin, bir hayat… Nefes aldın, bir hayat… Nefes verdin, bir hayat… Nefes aldın, bir hayat… Nefes verdin, bir hayat…”

Yaptığımız şeyleri sürekli birbiri ardı sıra ekleyerek yapıyoruz. Arada neredeyse hiç boşluk bırakmıyoruz. İçimizde, yaptıklarımızın ucunu bırakırsak akışı kaçıracağımızı, geride kalacağımızı, bir daha durumu toparlayamayacağımızı söyleyen bir ses var. O ses bizim sesimiz değil; dünyanın sesi, dünyayı bu hale getirenlerin sesi! Bir şey kaçıracağımız yok aslında, bir şeylere yetiştiğimiz de yok; öyle olacağına, bu döngünün dışına çıkamayacağımıza körlemesine inandırılmışız. Gölgemizi kovalıyoruz ve yakalayamıyoruz ve kovalamaya devam ediyoruz ve yine yakalayamıyoruz. Bu böyle devam edip gidiyor ve biz buna hayat diyoruz. Bunu hayat bilmenin zorunlu olduğunu düşünüyoruz. Bu şekilde yaşanmazsa olmaz sanıyoruz.




“Bir sabah uyansam ve ne yapacağımı bilemesem diyorum” dedi yanındakine, “Bu nedense bana çok heyecan verici geliyor!”

“Modern toplumda giderek daha çok insan anlam yoksunluğu çekiyor. Her alanda ve her düzlemde çekiyorlar bu yoksunluğu: Çalışmayı anlamlandırmada, kendi hayatlarını anlamlandırmada, genel olarak hayatı anlamlandırmada. Anlam kuvvet verir, anlamsızlık kuvvetten düşürür. İnsanlar bir anlam görürlerse, birçok şeye göğüs gerebilir, birçok şeyi alt edebilirler, bir anlam göremezlerse hemen hiçbir şeyin üstesinden gelemezler” diyor Wilhelm Schmid, ‘Mutsuz Olmak’ ismini verdiği kitabında.




Modern hayat, özellikle şu son çeyrek asırda aldığı şekliyle pek çok yoruma zemin hazırlıyor. Aciz kanaatime göre bu yorumlardan biri, yeni hayatın molası olmayan sürekli hareketlilik halini insanlara dayatan bir model olmasıdır. İnsanlar yapıp etmeye mecbur ve memur kılındıkları şeylerin anlamı hakkında düşünmeye fırsat bulamayacakları bir meşguliyetler çağında oradan oraya sarhoş edici bir döngüsellikle koşturup duruyor. Bu koşuşturmanın bir molası olsa, o anlam boşluğu hemen fark edilecek belki de. Ama o mola verilmiyor, bedenler gibi zihinler ve kalpler de sürekli layık olmadıkları türedi şeylerle meşgul halde tutuluyor.

Hayatlarımız olabildiğince renklendirilmiş rutinlerle tıka basa doldurulmuş durumda. Mesela tatile bile canımız öyle istediği için değil, belli bir dönemde herkesin canının tatil çekmesi insanlığın bir gereği olduğu fikrine inandırıldığımız için gidiyoruz. Ve o tatili de yine herkesin yaptığı gibi bire bir ayniyle yapmaya kendimizi mecbur hissediyoruz. Bunu bir ayrıcalık ve rutinin dışına çıkmak için bir imkân sanıyoruz. Oysa her senenin aynı döneminin tartışmaya kapalı rutini bu. Turizm sektörünün heva heves notalarından ilgili olanlarına basmasıyla ilgili bir arzulanma hali kısaca. Meselenin iç yüzünü anlamak zor değil dikkatli bakılırsa! Bu böyle ama bunu kabul etmeye yanaşmıyoruz biz, sorgulamıyoruz da; çünkü böyle şeyler hangi kültüre sahip olursak olalım birer fikri sabit olarak zerk edildi/ediliyor kanımıza.

Tek boyutlu hayatın tek boyutlu insanları olduk. Zevkler geliştirmiyor, trendlere uyuyoruz. İhtiyaçlarımızı belirlemiyor, ihtiyaç diye belirlenip önümüze konan şeylere acıkıyoruz. Bu tüketici döngünün dışına bakmayı akıl bile edemiyoruz. Böyle bir isyanın, -evet isyan-, mümkün olduğuna ihtimal bile vermiyoruz. Hayatı dünyanın kalabalık şehirlerinde ve şimdi en ücra köşelerinde de korkunç bir gürültüyle hükümranlığını sürdüren dünyeviliğe mahkûm ettik ve ruhlarımızın bize söylediklerine kulaklarımızı kapattık.




Wilhelm Schmid, ‘Mutsuz Olmak’ kitabında tek boyutlu modern insanın kendini içine düşürdüğü hayat yoksulluğuna işaret ediyor: “Modern çağın bir sorunu, aşkınlığın belirsiz bir boyuttaki anlamını uzun süre belirli bir öte dünyayla özdeşleştirerek bir kenara bırakmış olmasıdır. Aynı zamanda, böyle bir boyutla kurulacak ilişkiden gür gümrah yeşerebilecek kuvvetlerden mahrum kalınmıştır, acı bir şekilde. Elde onun ötesinde bir şey olmadığına göre, tüm düşleri bu tek ve sonlu dünyada gerçekleştirme zorunluluğunun baskısını kabartan şey, bir aşkın vukufsuzluk değil miydi?”

Beyaz saçlı adam, çayından bir yudum almadan önce duraksadı ve “Bugünün dün olmadığını anlamak ne kadar zor!” diye yazdı not defterine.

Bir şeyi kaybettiğimizin idrakine, o şeyin hayatımızdan neyi eksilttiğini tam olarak kavrayabildiğimizde varıyoruz. Ve çoğunlukla bu durum içimizi çok acıtıyor. Çoğumuzun yaşadığımız her şeyi yerli yerine koymak gibi bir zihinsel alışkanlığı yok ama yine de zihin dünyamızda hayatımızın belli bir fotoğrafı var. Gerçek bir eksilme yaşadığımızda, o fotoğrafta birkaç piksel ışığını yitirip sönüyor. Bu eksilmeler daha sık yaşandığında fotoğrafın birçok bölümünün karardığını, bütünlüğündün bir şeyler kaybettiğini görüyor ve kederleniyoruz. Çünkü bu aslında bize nihayetinde fani olduğumuzu, her gün eksilerek yaşamakta olduğumuzu hatırlatan bir şey!




“Bir arkadaşım sevdiğini kaybettiğinde öyle aman aman bin üzüntü hissetmediğini, hatta bu yüzden kendisi için biraz endişelendiğini anlatmıştı. Bir hafta geçmiş, sonra bir ay, sıra dışı pek bir şey yokmuş, evet, aklına gelmesine geliyormuş, kendini mutlu hissetmiyormuş, ama buna gerçek bir üzüntü denir mi – hayır. Sonra bir sabah, dedi, gözlerimi açtım ve inan bana, acıdan kalkamadım. Sanki ağır bir levha ya da bir taş göğsümü sıkıştırmış gibiydi, nefes alamıyordum, beni aniden öyle bir çarptı ki, sevdiğimin artık hayatta olmadığını sanki ancak o zaman anladım.”

Beraber yaşadığın, beraber yürüdüğün, güldüğün, konuştuğun, hayaller kurduğun, projeler yaptığın insanların bazıları bir gün beklenmedik bir anda yükünü toplayıp gidiyor. Bu afallatıcı bir şey; bir süre söyleyeceğin bir sözü, kurduğun bir hayali, yetiştirdiğinbir papatyayı nereye koyacağını bilemiyorsun!




“Hayattayken kendi mezar yerini satın alma fikri, ölümden bir randevu almak demek mi oluyor?” diye sordu yanındakilere, “Yoksa bu hayata ilişkin konfor algımızın tuhaf bir uzantısı olarak mı gündemimize giriyor?”

Telefon hafızamdan kaybettiğim dost ve yakınlarımın telefon numaralarını silmeye bir türlü elim gitmiyor. Çocukça bir avuntu belki bu! Muhtemel ki o numaraları silerken hayatımdan o kişiyle ilgili parçaları da beraberinde silecek olduğumu biliyor, bunu içime bir türlü sindiremiyor, kabullenemiyor ve kendimi bu eksiltici güncellemeye bırakamıyorum.

“İnsanlar nelerle uğraşıyor” dedi bir mezar taşı. “Hiç sorma” dedi yanı başındaki diğer mezar taşı, “seni bilmem ama ben hallerini gördükçe kendimi tutamayıp çok gülüyorum!”




Bir yazar hayata veda edince, bu haberi umuma yaymak isteyenler, işe biraz daha hava ve dramatizasyon katabilmek adına yazdığı satırlar arasından duruma uyacak ölümle ilgili cümleleri taramaya başlıyorlar (Ben de bir yazarım ve bu çok irkiltici bir şey!). Bunu bilen yazarların da aklının ucunda vadenin dolduğu o gün için arkasında içli bir cümle bırakmak fikri oluşuyor mu, bunu merak ediyorum. Edebiyat tarihinde, “Beni ancak öldükten sonra anlayacaklar” fikrini taşıyarak hayata gözlerini yuman pek çok yazar çizer olduğuna eminim. Burada dramatik olan bu iddialarının gerçek olup olmadığını hiçbir zaman bilemeyecek olmaları. Oğuz Atay eserlerinde bunun ironisini çokça yapmıştır mesela. Ancak onda şu da vardır; bu çıkarım aynen doğru çıksa da bu konu yine de bir tutunamama konusudur!

Ayrılık acıları hayatı yaşanmaz hale getirmesin diye bulunmuş bir cümle var: Hayat devam ediyor! Elbette hayat devam ediyor ama ben yine de soruyorum: Bundan sonraki hayat öncekiyle aynı mıdır?

Zamanı hayat cinsinden biriktirmek artık pek çok kişiye gerçek anlamda nasip olmuyor. Pek çoğumuz eskilerin meşhur söyleyişiyle elimizdeki zaman sermayesini bozuk para gibi harcıyoruz. Yine pek çoğumuz bu gerçek bir şekilde yüzümüze vurulduğunda da muhtemelen kabullenmek istemiyoruz. Bunun sağlamasını yapmak pek de zor değil oysa! Yaşadıklarımızdan elimizde ne kaldığına, zihnimizde ve kalbimizde ne biriktiğine samimiyetle bakalım; orada bu kahredici gerçeği gözlerini üstümüze dikmiş bize bakarken göreceğiz!




“Kısıtlı bir zamanımız yok, sadece çoğunu boşa harcıyoruz. Yaşam yeterince uzun ve tamamı iyi düzenlenirse, en büyük işlerin başarılmasına fazlasıyla yetecek kadar bahşedilmiştir, buna karşılık yaşam herhangi bir iyi şeye adanmadığında, lüks ve umursamazlık yüzünden tükenir ve kaçınılmaz son baskısıyla, bizden uzaklaştığını anlamadığımız yaşamın çoktan geçip gittiğini kavrarız” diyor Seneca, ‘Mutlu Yaşam Üzerine-Yaşamın Kısalığı Üzerine’ kitabında.

Bugün yaşayanların hemen tamamı dünyada mutluluğu yakalayabilmek için canhıraş bir mücadele içinde… Buna karşılık mutluluğun çıtası çok yukarılarda bir yere konuyor ve sürekli yer değiştiriyor. Bu devirde erişilmesi hep çok zor bir yerde konumlandırıyor kendini mutluluk. Ona erişmek için yapılması gereken o kadar çok şey, aşılması gereken o kadar büyük engeller var ki, yaşayanların ömrü onu yakalamaya yetmiyor. Bütün bu mücadelenin neticesinde mutluluğa erişememenin mutsuzluğu hemen herkesin yegâne kederli hayat hikayesi oluyor.




Boşa kürek çekmek ilginç bir deyim… Üç kelimeyle o kadar çok şey anlatıyor ki, dilin bu azdan çok çıkarma maharetine hayran kalmamak elde değil. Görünen şu; boşa kürek çekmek için iki şeyden birinin gerçekleşmesi gerekiyor. Ya üstünde ilerlenecek bir su (göl, deniz, nehir) olmaması ya da küreklerin suyla hiç temas etmiyor olması lazım… Tabii bu bir mecaz, esasen bu deyim bizim hayatımıza ilişkin bir şey söylüyor ki, bizim işin asıl burasını düşünmemiz gerekiyor. Kürek çekmekten kasıt yaşamaksa; içinde nefes alıp verdiğimiz ve bir yerlere varmak için büyük çabalar gösterdiğimiz halde aslında bir hayatımızın, anlamlı bir hikayemizin olmadığı ifade edilmek istenmiş olmalı. Bu birinci ihtimal! İkinci ihtimali de şöyle düşünebiliriz; bir hayat var, ancak bizim bütün yapıp ettiklerimize rağmen onunla gerçek anlamda bir temasımız yok. İki ihtimal de çok dramatik! Peki bir ihtimal daha yok mu? Kürekleri elden bırakıp denizi aramaya niyet edenler için elbette var.

Oraya buraya koşuşturan kalabalığın üstüne gökyüzünden göktaşı büyüklüğünde bir kelime düştü: Niçin? Korkuyla kaçışıp bulabildiği deliklere saklanıverdi o koca kalabalık!

Bir ömür başkalarının gösterdikleri hedeflere koşanlar, sadece kendilerinden uzağa doğru gitmiş olurlar.

Seneca, aynı kitabında ömürlerin yeterince uzun olmasına karşılık, var olan herkesin o ömrü o uzunlukta yaşamadığına işaret ediyor: “Birisinin beyaz saçlarına ve kırışıklarına bakıp uzun yaşadığını düşünmenin âlemi yok, o uzun yaşamadı, sadece uzun süre var oldu. Güçlü bir fırtınanın limandan koparıp oradan oraya sürüklediği veya farklı yönlerden esen çılgın rüzgârların etkisiyle aynı yerde dönüp duran bir adamın, uzun bir deniz yolculuğu yaptığını düşünmenin ne anlamı var?”




“Ne çok kelime var lisanımızda” diye geçirdi içinden beyaz saçlı adam, “ve aslında yaşarken ne kadar azı gerçekten dokunuyor bize!”

En büyük yanılgımız bizim doğru olduğuna ikna olduğumuz her şeye bütün insanlığın kolayca inanacağını zannetmek… Dolayısıyla en büyük yanılgımız sık sık en büyük yenilgimiz oluyor.




Hayatlarında en az insanlar kadar fazla duygusal karmaşa yaşayan bir tek kediler var gördüğüm kadarıyla. Belki bu yüzden kedilerle aramız bu kadar iyi! Çünkü bazen birbirimizi anlamayabildiğimizi kolayca anlayabiliyoruz.

“Sen benim gördüğümü göremezsin, çünkü kendi gördüğünü görüyorsun. Benim bildiğimi bilemezsin, çünkü kendi bildiklerini biliyorsun. Benim gördüklerim ve bildiklerim senin gördüklerin ve bildiklerine eklenemez, çünkü aynı cinsten şeyler değiller. Ne de senin gördüklerin ve bildiklerinle değiştirilebilir, çünkü bu senin kendini değiştirmen anlamına gelecektir” diye yazmış Douglas Adams, kült kitabı ‘Otostopçunun Galaksi Rehberi’nde.




Göz doktorlarının çaresiz kaldığı bir nokta var; en iyi görenlerimiz bile aynı şeye baktığında birbirinden farklı şeyler görüyor.

Bazen herhangi birinde bize çok derin gelen bir şey görüyoruz ve bazen o kişinin kendinde öyle bir şey olduğundan haberi bile olmuyor.

“Sevmek…” diye not aldı defterine büyük yazar, “birbirimizi anlamayı bir ömre yaymaya niyetlenerek çıktığımız bir yol!”

Bizi yönlendiren, etkilemeye, yol göstermeye çalışan pek çok etken var ama yine de ‘anlamak’ dediğimiz şey büyük oranda kendi başımıza yaptığımız bir şey. Ve doğal olarak ‘anlamamak’ ve ‘anlayamamak’ da öyle!

Hayattaki en garip şeylerden biri de; söylenen bir sözün, bir yerlerde söylenmeye başlanan bir şarkının, içine girilen bir mekânda gözümüze çarpan bir ayrıntının, telefonda elimizin takıldığı eski bir fotoğrafın ya da herhangi bir başka önemsiz görünen şeyin kalabalığın içinden herhangi birinin kalbine saplanıp oracıkta adeta canını içinden çıkarıp alması ve kalabalığın yanı başlarında gerçekleşen bu sessiz cinayetin hiç farkına varmamasıdır.

‘Ah’lar Ağacı’ ve Didem Madak… Mavinin kederli tonlarında mısralar: “Muhabbet kuşumuz öldü/ Arkasında uçuşan tüyleriyle mavi bir sonbahar bırakarak/ Biliyorsun ölüm, mavi boş bir kafestir kimi zaman/ Acıyı hangi dile tercüme etsek şimdi yalan olur Polyanna”




Rengarenk muhabbet kuşları vardır, meraklısı da çoktur onların. Aslında muhabbetin kendisi de bir kuştur, kanatlanıp uçabilir, çok yükseklere çıkabilir, sonra inip gönüllere konabilir ya da konacak bir yer bulamayıp aşağılara düşebilir ve nihayet düştüğünde kanatları en ince yerinden kırılabilir.

Can kulağımın yıllardır duymayı beklediği ve söylenirse kaçırmamak için dikkatini diri tuttuğu şeyler var. Ne kadar, “Yeter artık, bırak beklemeyi!” desem de beklemekten vazgeçmiyor. Dikkatim orada onunla meşgul olduğu için ben de söylenen başka şeylere yoğunlaşamıyorum.

Söylenen hiçbir şeye hakkıyla kulak verilmediğine inandığı için sözünü kendi içine saklayan insanlar da var.

Kendi kendine konuşanlara deli deniyor. İnsanların neden kendi kendine konuşmaya başladığını pek merak eden yok. Belki hemen yanı başımızda, aramızda, etrafımızda, hiç kimse onları dinlemediği ya da içi başkalarına anlatmaya cesaret edemediği şeylerle dolup taştığı için kendinde birikip duran insanlar var. Onların bazıları bir an boşta bulunup ağzından birkaç söz kaçırıyor belki ve sonra arkası geliyor. Ne yani, olamaz mı?




“Ben önemli bir şey söylediğimde kuyruğunu hafifçe sallamaya başlıyorsun” dedi kucağındaki kediye beyaz saçlı adam, “kuyrukları olsaydı belki insanlar da bir tepki verebilirlerdi!”

Nasıl yaşamamız gerektiğini söyleyip duran ne çok insan var; söylediklerine bir süre kulak verirseniz, hayatın gerçekliği ile çatışmaya giriyor ve ufak ufak streslenmeye başlıyorsunuz.




Zamane akıl hocalarının dediğine göre huzurlu bir hayat yaşamamız için, sorumluluklarımızın gereği olarak zorunlu şekilde üstlendiğimiz işleri, gerilimleri, sıkıntıları elimizin tersiyle süpürüp bir kenara atmamız gerekiyor! Ama kolay olan her zaman doğru olan olmuyor! Bu sıkıntılar olmayınca her şeyin daha kolay olacağını biz de biliyoruz elbette! Ama bizim sizin millete akıl vererek kazandığınız paralarla kurduğunuz o kemiksiz dünya gibi bir dünyamız yok. Bizim insan olmaktan kaynaklanan görevlerimiz var ve mutlu olacağız diye onlardan kaçamayız, kaçınamayız.

“Sen dümensiz, küreksiz bir kayık gibi başı boş yelken açmış gidiyorsun. Halbuki hayat yolu, bir yarış ihtirasıyla koşularak geçilmez. Menzilin neresi? Dur biraz, dinlen, pusulanı aç bak, gittiğin yeri gör! Herkes bir teknenin sahibidir ve hayat seferi esnasında onu idareden mesuldür… dur biraz, etrafını araştır ve teknene, görülmesi, bilinmesi icap eden kıymetleri bul ve yerleştir!” diye yazmış merhum Samiha Ayverdi, ‘İnsan ve Şeytan’ isimli kitabında.




Doğrusu şu ki biz mutluluğu sizin işaret ettiğiniz yerde aramıyoruz. Sizin mutluluk dediğiniz şeyle bizim hakikatimiz hiçbir noktada örtüşmüyor. Sıkıntılarımızdan kurtulmak gibi bir arayış içinde de değiliz esasen; çünkü o sıkıntılar bizim sorumluluklarımızdan kaynaklanıyor. Dediğinizi yapıyor olsaydık muhtemel ki yine mutlu olamazdık, çünkü sorumluluklarını yerine getirmemiş, hakikatinden kaçmış insanlar olurduk.

Biz sorumluluklarımızdan kaçarak ya da hayatımızı mesela yeryüzünü kedere boğan acılardan, adaletsizliklerden, zulümlerden tamamen yalıtarak değil; bunları içimize çekerek, bunlarla yüzleşerek ve ne kadar zor olursa olsun halimizden razı olarak ancak kendimizi doğru yerde ve bütün hissedebiliriz.

Bütün hissetmeden, daha doğru deyişle hayatın bütünsel hikayesi içinde kendimizi yerinden, rolünden, hikayesinden razı tamamlayıcı bir parça gibi hissetmeden mutlu olamayız. Bu zordur, çünkü bizim mutluluk dediğimiz şey çileli bir yolun sonundaki rıza makamında, halinden razılık bilincindedir.




Rıza sahibi bir nazar hiç yüksünmeden bir yandan derdini sineye çekerken, bir yandan da hadisat ile yavaş yavaş barışır, yaşananların keskin uçlarını yumuşatır, her şeyi kendi hakikati, işlevi içinde kavramaya, anlamlandırmaya başlar. Murad-ı ilahi tefekkürüyle her şeyi birbirine bağlar ve derdini sevmeye başlar. Bu yoldan yürümek, mutluluğu akıştan kopmaya, gerçeklerden kaçmaya, dertsiz ve bağlantısız bir dünya kurmaya, bir anlamda madalyonun diğer yüzüne körleşmeye ve sağırlaşmaya bağlayan post-modern metafizik illüzyonlara karşı, hakikati bütün tecelli ve görünümleri ile birlikte içine çeken bir hakikat şuurunu, bir bütünsel nazarı kişiliğin temeli olarak inşa etmek demektir.

Carl Vett’in 1925 yılı İstanbul’unda Kelamî Dergahı’nda geçirdiği günleri anlattığı kitabı ‘Dervişler Arasında İki Hafta’ kitabından muazzam ifadeler: “Şeyh pencereden dışarıya, masmavi gökyüzüne uzanan Alemdağı’na bakarak: ‘Biraz bana doğru yaklaş’ dedi. ‘Buradan uzaktaki bu muhteşem dağı görebiliyorsun. Şimdi başını biraz sağa çevir. Artık onu göremiyorsun çünkü dışarıdaki incir ağacının yaprağı görmeni engelliyor. İşte Allah hakkındaki irfan da böyledir. Hayatımızı meşgul eden küçük şeyler büyük bir şeyi görmemizi engeller!” Vett’in sözünü ettiği Şeyh, Esad Erbilî hazretleridir. (İthafından başlayarak kitabı okumanızı naçizane öneririm)